Manjinska politika Srbije u svetlu strateškog saveza Srbije i Mađarske

Centar za razvoj civilnog društva (CRCD) u svetlu pokrenute akcije civilnog društva da se pri formiranju nove Vlade Srbije obnovi Ministarstvo za ljudska i manjinska prava nalazi za potrebnim da skrene pažnju javnosti na sledeće činjenice:

Ovaj zahtev za ponovnim uspostavljanjem Ministarstva za ljudska i manjinska prava, s obzirom na u osnovi dobra iskustva post-petooktobarskih ministarstava u vladama Savezne republike Jugoslavije, Savetu ministara Državne zajednice i Vlade Srbije je i više nego razumljiv. Poseban značaj ovim razmišljanjima i predloženoj akciji daje predstojeće otvaranje poglavlja 23 u pregovorima sa Evropskom Unijom.

Okolnosti su se, međutim, značajno promenile. Na opštijem planu, Srbija u pogledu regulisanja manjinskih prava danas više zavisi od bilateralnih odnosa sa zemljama maticama nacionalnih manjina, koje su već članice EU, nego od standarda međunarodnih organizacija. Obaveze prema međunarodnim organizacijama na ovom polju, Srbija je uglavnom ispunila, sa izuzetkom pitanja romske manjine. Dovoljno je u tom smislu pogledati nekoliko poslednjih izveštaja Evropske Komisije o napretku u delovima koji se odnose na prava nacionalnih manjina.

Sa dobijanjem statusa kandidata i u svetlu predstojećeg otvaranja poglavlja 23, pitanje ostvarivanja prava nacionalnih manjina za Srbiju od unutrašnjeg pitanja se pretvorilo u mnoštvo bilateralnih pitanja. Svaka članica EU ima pravo na veto. Dobijanje statusa kandidata bilo je neposredno uslovljeno potpisivanjem Protokola sa vladom Rumunijom kojim je Srbija prihvatila obaveze prema rumunskoj/vlaškoj nacionalnoj manjini na sam dan dobijanja statusa kandidata za EU (mart 2012).

U poslednje vreme Hrvatska uslovljava otvaranje poglavlja 23 neposrednim političkim predstavljanjem hrvatske nacionalne manjine u Narodnoj skupštini.

Danas je, međutim, od presudnog uticaja strateška spoljno-politička saradnja Srbije sa Mađarskom. Ona omogućuje Srbiji da se (delom i preko intervencija Brisela i Berlina) odupre pritiscima Hrvatske i Rumunije u pogledu ispunjenja njihovih zahteva, i da predupredi slične zahteve Bugarske, svojevremeno izražene kroz ukazivanje potpredsednice Republike Bugarske na nezadovoljstvo Sofije položajem bugarske manjine.

Odlična saradnja sa mađarskom vladom izražena je ne samo kroz niz bilaterelanih sastanaka vodećih ljudi dve države i njihovog rešavanja istorijskih pitanja vezanih za status mađarskih civilnih žrtava posle Drugog svetskog rata, kao i rehabilitacije Hortijevih honveda, nego i otvorene podrške koju je predsednik mađarske vlade dao SNS na netom minulim izborima. Ogromna donacija Mađarske vojvođanskim Mađarima, u izosu od blizu dve stotine miliona eura, učinila je ovu zemlju, državu maticu najbrojnije nacionalne manjine u Srbiji, ključnim činiocem na planu ostvarivanja manjinskih prava u Srbiji. Može se reći da je i izborom Mađarske kao strateškog partnera na putu evrointegracija i ponašanjem budimpeštanske vlade Viktor Orban postao ministar za manjinska prava u Vladi Srbije. Najnovija odluka SNS i SVM da šef vojvođanskih Mađara Ištvan Pastor bude ponovo izabran za predsednika Skupštine Vojvodine neposredno je uslovljena sporazumima vlada Mađarske i Srbije.

Pošto su politička pitanja međusobno povezana, ova strateška saradnja Srbije i Mađarske ostaviće posledice i po položaj niza drugih nacionalnih manjina. Savez sa Mađarskom efektivno onemogućuje Rumuniju da pojača pritisak ka ostvarivanju prava vlaške nacionalne manjine i, posebno, priznavanja Rumunske pravoslavne crkve u istočnoj Srbiji. Ovaj savez bitno otežava napore Hrvatske da uslovi otvaranje poglavlja 23 preko dobijanja neposrednog predstavljanja hrvatske manjine u Narodnoj skupštini kako je predviđeno međudržavnim sporazumom iz 2004. Ne na poslednjem mestu, i pored izbornih rezultata upravo ostvarenih u opštini Bosilegrad, nije verovatno da će bugarska nacionalna manjina uspeti da dobije potpuno obrazovanje na maternjem jeziku, niti da će izvedeno gašenje jedinog lista na bugarskom jeziku biti poništeno.

Savez Beograda i Budimpešte koristeće bunjevačkoj nacionalnoj manjini samim tim što slabi uticaj Hrvatske i manjine kojoj je ona zemlja matica.

U ovakvoj konstelaciji odnosa, obnavljanje Ministarstva za ljudska i manjinska prava moglo bi da bude samo formalan i neefektivan čin; njegovu ulogu preuzelo je Ministarstvo inostranih poslova, što odgovara promenjenoj spoljno-političkoj situaciji Srbije. Srbija je od 2003. članica Saveta Evrope, a od 2012. kandidat za članstvo u Evropskoj Uniji. Tamo gde se ranije postavljalo pitanje ispunjavanja međunarodnih standarda, došla je spoljna realpolitika.

CRCD podseća da insistiranja na jačanju institucija jeste preko potrebno; no, ako se ignoriše realna situacija, rezultati moraju biti veoma skromni. Pitanje manjina u Srbiji više nije problem ispunjavanja međunarodnih standarda, nego pitanje spoljne politike, koju, kada je o nacionalnim manjinama u Srbiji reč, bitno određuje strateški savez Srbije sa Mađarskom.